Powrót do kontrowersyjnego dzieła Pierre’a Duhema «Essai sur la notion de théorie physique de Platon à Galilée»

[= Retour sur une œuvre controversée de Pierre Duhem: l’«Essai sur la notion de théorie physique de Platon à Galilée»]


tłumaczenie : Elżbieta Walerich


in Przegląd Filozoficzny, nouv. série, vol. 25, 2016, n°3 (n°99), pp. 47-64.

Streszczenie

W swojej pracy z 1908 roku Σῴζειν τὰ φαινóμενα Pierre Duhem postawił sobie, według powszechnego przekonania, dwa cele: z jednej strony wpisanie swojej fenomenologicznej epistemologii w tysiącletnią tradycję historyczną, z drugiej zaś udowodnienie, ze podczas „sprawy Galileusza" logika była po stronie Osiandera i Bellarmina, a nie florentyńskiego astronoma. Obydwa te przedsięwzięcia wywołały ostrą krytykę, w wyniku której uznano, że książka nie zdołała zapewnić fenomenalizmowi podstaw historycznych i pozostaje jedynie niefortunną wycieczką apologetyczną w dotychczas jednolitej twórczości Duhema. W artykule próbuję przywrócić wspomnianej książce rolę przeznaczoną jej przez autora w całokształcie jego twórczości, pokazując, ze oba wymienione cele zostają osiągnięte, choć w ograniczonym zakresie i poprzez wzajemne odwoływanie się do siebie, a założenia, na których bazują, muszą zostać podważone. W rezultacie największą zasługą książki jest postawienie problemu sprzeczności, rzeczywistej lub pozornej, między dwiema równoległymi koncepcjami fizyka z Bordeaux: ograniczonym fenomenalizmem z Σῴζειν τὰ φαινóμενα oraz asymptotycznym realizmem z Valeur de la théorie physique.

Résumé

Dans Σωζειν τα φαινóμενα, Duhem, selon la conception com­mune, a poursuivi deux objectifs: d’une part, insérer son épisté­mologie phénoménaliste dans une tradition historique millé­naire et, d’autre part, révéler que, lors de l’«affaire Galilée», la logique était du côté d’Osiander et de Bellarmin et non du côté de l’astronome florentin. Chacun de ces deux objectifs a fait l’objet de critiques vigoureuses, tant et si bien que, reconnu incapable d’assurer au phénoménalisme duhémien un ancrage historique, ce livre ne serait plus qu’un malheureux excursus apologétique en marge d’une production jusque-là unifiée. Sou­cieux de restituer à cet ouvrage la place que son auteur enten­dait lui attribuer au sein de son œuvre, cet article, après avoir mieux défini la portée de ces deux objectifs traditionnels, s’attache à soutenir et leur existence et leur intrinsèque complé­mentarité, tout en questionnant les présupposés qui les gouver­nent. Il en résulte alors que la véritable question que pose ce livre est celle de la contradiction, réelle ou apparente, entre deux revendications simultanées du physicien bordelais : l’une, dans son Σωζειν τα φαινóμενα, en faveur d’un phénoménalisme borné ; l’autre, dans sa Valeur de la théorie physique, au profit d’un réalisme asymptotique.

Abstract

In To save the phenomena, Duhem, as is commonly believed, pursued two goals: firstly, to integrate his phenomenalist episte­mology into an age-old historical tradition; and secondly, to reveal, in the “Galileo Affair”, how logic prevailed when it came to Osiander and Bellarmine, rather than in the case of the Flo­rentine astronomer. Both of these goals were harshly criticised, and to such an extent that, having been judged incapable of providing Duhemian phenomenalism with a historical foothold, this book came to be seen as an unfortunate and apologetic excursus, as if a mere footnote in an otherwise unified literary production. Intent on restoring this text to its rightful place within the greater work, such as initially intended by its author, this article, after having better defined the scope of these two traditional goals, aims to uphold both their existence and their inherent complementarity, while questioning the underlying as­sum­ptions. The outcome demonstrates that the real issue this book raises is one of the contradiction, whether actual or appa­rent, between two simultaneous claims made by the French physicist: one, in his To save the phenomena, in favour of a narrow-minded phenomenalism; the other, in his Valeur de la théorie physique, supporting an Asymptotic realism.

Mots-clefs

Pierre Duhem — Phénoménalisme — Réalisme asymptotique — Affaire Galilée — Phenomenalism — Asymptotic realism — Galileo Affair


Andreas Osiander
(gravure sur cuivre par Bathasar Jenichen en 1565)


Robert Bellarmin
(gravé à Rome par Francesco Villamena au début du XVIIe siècle)